سرطان خون (لوسمی) چیست؟ راهنمای کامل علائم، انواع، تشخیص و درمان

سرطان خون یا لوسمی سرطانی است که از سلول‌های سازنده خون در مغز استخوان شروع می‌شود. برخلاف بیشتر سرطان‌ها، لوسمی معمولاً توده نمی‌سازد و سلول‌های غیرطبیعی در خون و مغز استخوان پخش‌اند. لوسمی هم در کودکان و هم در بزرگسالان دیده می‌شود و انواع مختلفی دارد که رفتار و درمانشان بسیار متفاوت است. در این راهنما علائم، انواع، روش‌های تشخیص، درمان و پیش‌آگهی سرطان خون را به زبان ساده توضیح می‌دهیم.

سرطان خون چگونه به وجود می‌آید؟

مغز استخوان کارخانه تولید سلول‌های خون است: گلبول‌های قرمز که اکسیژن می‌رسانند، گلبول‌های سفید که با عفونت مقابله می‌کنند و پلاکت‌ها که جلوی خونریزی را می‌گیرند. در لوسمی، جهش ژنی در یکی از سلول‌های مادر خون باعث می‌شود آن سلول بی‌رویه تکثیر شود و سلول‌های نابالغ یا غیرطبیعی بسازد. این سلول‌ها فضای مغز استخوان را پر می‌کنند و ساخت سلول‌های سالم کم می‌شود. نتیجه، کم‌خونی، عفونت‌های مکرر و خونریزی است.

علت دقیق بیشتر لوسمی‌ها مشخص نیست. عواملی مثل پرتوگیری شدید، تماس طولانی با بنزن، شیمی‌درمانی قبلی، سیگار، برخی بیماری‌های ژنتیکی مانند سندرم داون و برخی بیماری‌های خونی پیش‌زمینه، خطر را بالا می‌برند. لوسمی مسری نیست و در بیشتر موارد ارثی هم نیست.

انواع سرطان خون

لوسمی‌ها بر اساس سرعت پیشرفت (حاد یا مزمن) و نوع سلول درگیر (لنفوئید یا میلوئید) به چهار نوع اصلی تقسیم می‌شوند:

• لوسمی لنفوبلاستیک حاد (ALL): شایع‌ترین سرطان کودکان؛ با درمان، بیش از ۹۰ درصد کودکان بهبود می‌یابند.
• لوسمی میلوئید حاد (AML): بیشتر در بزرگسالان و سالمندان؛ سریع پیشرفت می‌کند و درمان فوری لازم دارد.
• لوسمی لنفوسیتی مزمن (CLL): شایع‌ترین لوسمی بزرگسالان در کشورهای غربی؛ اغلب آهسته و گاهی سال‌ها بدون نیاز به درمان.
• لوسمی میلوئید مزمن (CML): با کروموزوم فیلادلفیا؛ با قرص‌های هدفمند، بیشتر بیماران طول عمر تقریباً طبیعی دارند.

تفاوت این انواع را با جزئیات بیشتر در انواع لوسمی AML، ALL، CML و CLL آورده‌ایم. لوسمی در کودکان ویژگی‌های خاصی دارد که در لوسمی کودکان توضیح داده‌ایم.

علائم سرطان خون

علائم لوسمی بیشتر ناشی از کمبود سلول‌های سالم خون است و ممکن است ابتدا شبیه سرماخوردگی یا خستگی ساده باشند:

• خستگی، ضعف، رنگ‌پریدگی و تنگی نفس با فعالیت (کم‌خونی).
• عفونت‌ها و تب‌های مکرر یا طولانی.
• کبودی آسان، لکه‌های ریز قرمز روی پوست (پتشی)، خون‌دماغ و خونریزی لثه.
• درد استخوان و مفاصل، به‌ویژه در کودکان.
• تورم غدد لنفاوی، بزرگی طحال و احساس پری شکم.
• تعریق شبانه و کاهش وزن.

نشانه‌های اولیه در زنان و مردان را در اولین علائم سرطان خون در زنان و مردان و علائمی مثل درد ساق پا، کبودی و خونریزی لثه را در درد ساق پا، کبودی و خونریزی لثه در سرطان خون بررسی کرده‌ایم.

تشخیص سرطان خون

اولین سرنخ معمولاً آزمایش CBC است که ممکن است گلبول سفید بسیار بالا یا پایین، کم‌خونی و پلاکت پایین را نشان دهد. در لام خون محیطی، پاتولوژیست ممکن است سلول‌های نابالغ (بلاست) را ببیند. تشخیص قطعی با نمونه‌برداری و آسپیراسیون مغز استخوان است و آزمایش‌های تکمیلی مانند فلوسیتومتری، بررسی کروموزوم‌ها (سیتوژنتیک) و آزمایش‌های مولکولی، نوع دقیق لوسمی و پیش‌آگهی آن را مشخص می‌کنند.

نحوه خواندن CBC را در علائم سرطان خون در آزمایش CBC و روند نمونه‌برداری را در نمونه‌برداری مغز استخوان توضیح داده‌ایم.

تشخیص‌های اشتباه رایج

بسیاری از پرسش‌ها درباره بیماری‌هایی است که با سرطان خون اشتباه گرفته می‌شوند، مثل کم‌خونی فقر آهن، لوپوس، عفونت خون یا پلاکت پایین. این بیماری‌ها سرطان نیستند، هرچند برخی از آن‌ها هم نیاز به بررسی هماتولوژیست دارند. تفاوت‌ها را در آیا کم‌خونی، لوپوس یا عفونت خون همان سرطان خون است و پلاکت پایین و بالا؛ نشانه سرطان؟ شرح داده‌ایم.

درمان سرطان خون

• شیمی‌درمانی: درمان اصلی لوسمی‌های حاد؛ در چند مرحله القای بهبودی، تثبیت و گاهی نگهدارنده.
• درمان هدفمند: مثل ایماتینیب و داروهای جدیدتر در CML، و داروهای هدفمند در AML و CLL.
• ایمونوتراپی: آنتی‌بادی‌ها و سلول‌درمانی CAR-T در برخی لوسمی‌های لنفوئید.
• پیوند مغز استخوان (سلول‌های بنیادی): برای لوسمی‌های پرخطر یا عودکرده؛ بخوانید: پیوند مغز استخوان.
• درمان حمایتی: تزریق خون و پلاکت، آنتی‌بیوتیک و پیشگیری از عفونت.

مدت درمان، شانس بهبودی و طول عمر در هر نوع لوسمی را در درمان و طول عمر سرطان خون آورده‌ایم.

آیا سرطان خون درمان دارد؟

بله؛ بسیاری از انواع سرطان خون قابل درمان یا کنترل طولانی‌مدت‌اند. ALL کودکان در حدود ۹۰ درصد موارد درمان می‌شود، CML با قرص‌های هدفمند به بیماری مزمن کنترل‌شده تبدیل شده و بسیاری از بیماران CLL سال‌ها زندگی عادی دارند. AML، به‌ویژه در سالمندان، چالش بزرگ‌تری است اما درمان‌های جدید نتایج را بهتر کرده‌اند.

درمان سرطان خون توسط فوق تخصص خون و سرطان (هماتولوژی و انکولوژی) و در مراکز مجهز انجام می‌شود. فهرست این پزشکان را در شهرهای مختلف در صفحه‌هایی مانند لیست دکتر سرطان خون (لوسمی) جنت آباد تهران و لیست دکتر سرطان خون (لوسمی) صادقیه تهران و بهترین دکترهای سرطان مغز استخوان پاسداران تهران و بهترین فوق‌تخصص سرطان مغز استخوان در تهران ببینید.

پرسش‌های رایج

جمع‌بندی

سرطان خون از سلول‌های سازنده خون در مغز استخوان شروع می‌شود و چهار نوع اصلی دارد. خستگی، تب و عفونت مکرر، کبودی و خونریزی و درد استخوان از علائم آن‌اند. با شیمی‌درمانی، داروهای هدفمند و پیوند مغز استخوان، بسیاری از بیماران درمان یا سال‌ها کنترل می‌شوند.

برای دیدن همه فهرست‌ها و مطالب این موضوع به بخش همه مطالب سرطان خون (لوسمی)، همه مطالب سرطان مغز استخوان و همه مطالب اختلالات پلاکت خون (هماتولوژی) سر بزنید.

این مطلب برای آگاهی عمومی نوشته شده و جای معاینه، تشخیص و تصمیم درمانی پزشک معالج را نمی‌گیرد.