پرتودرمانی یا رادیوتراپی یکی از سه پایه اصلی درمان سرطان در کنار جراحی و درمان دارویی است و بیش از نیمی از بیماران سرطانی در طول درمان خود به آن نیاز پیدا می‌کنند. با این حال، اشعه برای بسیاری ترسناک است و پرسش‌های زیادی درباره عوارض، تعداد جلسات و ایمنی آن وجود دارد. در این راهنما به زبان ساده توضیح می‌دهیم پرتودرمانی چیست، چگونه انجام می‌شود، چه انواعی دارد و چگونه می‌توان عوارض آن را کم کرد.
پرتودرمانی چگونه سلول سرطانی را از بین می‌برد؟
در پرتودرمانی از اشعه پرانرژی مانند پرتو ایکس، گاما یا ذرات پروتون استفاده می‌شود. این اشعه به DNA سلول آسیب می‌زند. سلول‌های سرطانی توان کمتری برای ترمیم این آسیب دارند و هنگام تقسیم از بین می‌روند، در حالی که بیشتر سلول‌های سالم اطراف می‌توانند خود را ترمیم کنند. اثر پرتودرمانی تدریجی است و گاهی تا چند هفته پس از پایان درمان ادامه دارد.
پرتودرمانی خارجی بدن را رادیواکتیو نمی‌کند؛ یعنی بیمار پس از هر جلسه می‌تواند بدون نگرانی کنار خانواده و کودکان باشد. فقط در برخی روش‌های داخلی مثل براکی‌تراپی با منبع دائمی یا درمان با ید رادیواکتیو، برای مدت کوتاهی رعایت فاصله لازم است.
کاربردهای پرتودرمانی
- درمان قطعی: در سرطان‌هایی مثل حنجره، دهانه رحم، پروستات و برخی سرطان‌های پوست، به‌تنهایی یا همراه شیمی‌درمانی.
- پس از جراحی (ادجوانت): برای از بین بردن سلول‌های باقی‌مانده؛ مثلاً پس از جراحی حفظ پستان یا جراحی تومور مغز.
- پیش از جراحی (نئوادجوانت): برای کوچک کردن تومور، مثلاً در سرطان رکتوم و مری.
- تسکینی: کاهش درد متاستاز استخوان، رفع فشار روی نخاع، کنترل خونریزی یا تنگی نفس.
- رادیوسرجری: تابش بسیار دقیق و پرقدرت به تومورهای کوچک مغز یا ریه در یک یا چند جلسه؛ بخوانید: رادیوسرجری و گامانایف.
انواع پرتودرمانی
پرتودرمانی خارجی
رایج‌ترین روش است و با دستگاهی به نام شتاب‌دهنده خطی (لیناک) انجام می‌شود. روش‌های پیشرفته‌ای مثل سه‌بعدی (3D-CRT)، IMRT که شدت اشعه را در نقاط مختلف تنظیم می‌کند، VMAT و IGRT که هر روز با تصویربرداری محل تومور را کنترل می‌کند، دقت را بالا برده و عوارض را کمتر کرده‌اند.
براکی‌تراپی (پرتودرمانی داخلی)
منبع اشعه داخل یا بسیار نزدیک تومور قرار می‌گیرد؛ رایج در سرطان دهانه رحم، رحم و پروستات. توضیح کامل در براکی‌تراپی چیست.
پرتودرمانی سیستمیک
ماده رادیواکتیو خوراکی یا تزریقی مثل ید ۱۳۱ در سرطان تیروئید یا داروهای رادیواکتیو در متاستاز استخوان پروستات که در بخش پزشکی هسته‌ای انجام می‌شود.
پروتون‌تراپی
نوع خاصی از پرتودرمانی خارجی با ذرات پروتون که دوز کمتری به بافت‌های پشت تومور می‌دهد؛ به‌ویژه برای برخی تومورهای کودکان و قاعده جمجمه. این روش در مراکز محدودی در دنیا وجود دارد.
مراحل پرتودرمانی؛ از ویزیت اول تا پایان درمان
- ویزیت اول: متخصص پرتودرمانی پرونده، پاتولوژی و تصویربرداری‌ها را بررسی و درباره هدف درمان، تعداد جلسات و عوارض صحبت می‌کند.
- شبیه‌سازی: سی‌تی‌اسکن در وضعیتی که درمان انجام خواهد شد؛ گاهی ماسک یا قالب نگهدارنده ساخته می‌شود و علامت‌های کوچکی روی پوست گذاشته می‌شود.
- طراحی درمان: پزشک و فیزیک‌دان پزشکی محل تومور و اندام‌های حساس را مشخص می‌کنند و دوز را محاسبه می‌کنند.
- جلسات درمان: معمولاً روزانه، پنج روز در هفته؛ هر جلسه چند دقیقه طول می‌کشد و دردی ندارد.
- ویزیت هفتگی: بررسی عوارض و پاسخ به درمان.
جزئیات شبیه‌سازی، تعداد جلسات در سرطان‌های مختلف و نکات روزهای درمان را در جلسات رادیوتراپی و شبیه‌سازی آورده‌ایم.
عوارض پرتودرمانی
عوارض پرتودرمانی بیشتر موضعی‌اند؛ یعنی فقط در ناحیه‌ای که اشعه می‌گیرد ایجاد می‌شوند. خستگی عارضه عمومی شایعی است. در ناحیه سر و گردن ممکن است زخم دهان، خشکی دهان و سختی بلع، در قفسه سینه سرفه و سوزش مری، در شکم و لگن اسهال، تکرر ادرار و سوزش ایجاد شود. التهاب و قرمزی پوست در محل تابش هم شایع است.
بیشتر عوارض حاد طی چند هفته پس از درمان برطرف می‌شوند. عوارض دیررس که ماه‌ها یا سال‌ها بعد ظاهر می‌شوند، با روش‌های امروزی کمتر شده‌اند. راهنمای کامل را در عوارض پرتودرمانی و مراقبت از پوست را در مراقبت پوست در رادیوتراپی بخوانید.
پرتودرمانی در سرطان‌های شایع
- سرطان پستان: پس از جراحی حفظ پستان تقریباً همیشه و پس از ماستکتومی در برخی بیماران. بیشتر بخوانید: سرطان سینه.
- سرطان پروستات: پرتودرمانی خارجی یا براکی‌تراپی، گاهی همراه هورمون‌درمانی.
- سرطان سر و گردن: اغلب همراه شیمی‌درمانی و با هدف حفظ عضو.
- سرطان رکتوم: پیش از جراحی برای کاهش خطر عود.
- تومورهای مغزی و متاستاز مغز.
- سرطان ریه: در بیمارانی که جراحی برایشان ممکن نیست، گاهی به شکل رادیوسرجری.
پیدا کردن متخصص پرتودرمانی
پرتودرمانی توسط متخصص رادیوتراپی انکولوژی و در مراکز مجهز به شتاب‌دهنده خطی انجام می‌شود. معمولاً انکولوژیست یا جراح بیمار را به این مراکز ارجاع می‌دهد. فهرست پزشکان پرتودرمانی را در صفحه‌هایی مانند لیست بهترین متخصصان انکولوژی برای پرتودرمانی (رادیوتراپی) در تهران و پزشکان مرتبط را در بهترین فوق‌تخصص براکی‌تراپی در تهران ببینید.
پرسش‌های رایج
آیا پرتودرمانی درد دارد؟
خیر؛ خود تابش اشعه حس نمی‌شود و مانند گرفتن عکس رادیولوژی است.
آیا بعد از رادیوتراپی بدن رادیواکتیو می‌شود؟
در پرتودرمانی خارجی خیر؛ می‌توانید بدون نگرانی با خانواده و کودکان در تماس باشید.
پرتودرمانی چند جلسه است؟
از یک جلسه در رادیوسرجری تا حدود ۳۵ جلسه در برخی سرطان‌ها؛ تعداد دقیق را متخصص پرتودرمانی تعیین می‌کند.
آیا در پرتودرمانی موها می‌ریزند؟
فقط در ناحیه‌ای که اشعه می‌گیرد؛ مثلاً پرتودرمانی پستان باعث ریزش موی سر نمی‌شود.
جمع‌بندی
پرتودرمانی با اشعه پرانرژی سلول‌های سرطانی را از بین می‌برد و در درمان قطعی، پیش یا پس از جراحی و کنترل علائم کاربرد دارد. روش‌های جدید دقت را بالا و عوارض را کم کرده‌اند. عوارض بیشتر موضعی و موقتی‌اند و با مراقبت مناسب قابل کنترل‌اند.
آشنایی با پزشکان این حوزه
فهرست‌های مرتبط دیگر
مطالب مرتبط
- رادیوسرجری و گامانایف چیست؟ درمان دقیق تومورهای مغز و ریه بدون جراحی
- براکی‌تراپی چیست؟ پرتودرمانی داخلی در سرطان دهانه رحم، رحم و پروستات
- جلسات رادیوتراپی چگونه است؟ شبیه‌سازی، تعداد جلسات و نکات روزهای درمان
- مراقبت از پوست در رادیوتراپی؛ سوختگی پوست بعد از پرتودرمانی را چگونه کم کنیم؟
- عوارض پرتودرمانی؛ عوارض زودرس و دیررس رادیوتراپی و راه‌های کاهش آن
برای دیدن همه فهرست‌ها و مطالب این موضوع به بخش همه مطالب پرتودرمانی (رادیوتراپی)، همه مطالب براکی‌تراپی و همه مطالب تشخیص و درمان عمومی سرطان (انکولوژی) سر بزنید.
این مطلب برای آگاهی عمومی نوشته شده و جای معاینه، تشخیص و تصمیم درمانی پزشک معالج را نمی‌گیرد.