بسیاری می‌پرسند سرطان از چی پیدا می‌شود و چرا یک سلول سالم ناگهان سرطانی می‌شود. پاسخ در ژن‌های داخل سلول است. در این مقاله به زبان ساده توضیح می‌دهیم یک سلول سالم چطور در چند مرحله به سلول سرطانی تبدیل می‌شود و چرا این فرایند معمولاً سال‌ها طول می‌کشد. این مطلب بخشی از راهنمای جامع سرطان است.
سلول سالم چگونه کار می‌کند؟
هر سلول بدن دستورالعمل کار خود را در DNA دارد. برخی ژن‌ها مثل پدال گاز، تقسیم سلول را فعال می‌کنند و برخی دیگر مثل ترمز، جلوی تقسیم بی‌رویه را می‌گیرند. گروه سومی هم وظیفه تعمیر آسیب‌های DNA را دارند. وقتی سلولی بیش از حد آسیب ببیند، برنامه مرگ خودخواسته یا آپوپتوز فعال می‌شود و سلول از بین می‌رود.
این سیستم دقیق باعث می‌شود بافت‌ها به اندازه نیاز سلول جدید بسازند؛ مثلاً پوست زخمی ترمیم شود و بعد تقسیم متوقف شود.
جهش ژنی؛ نقطه شروع سرطان
جهش یعنی تغییر در توالی DNA. هر روز در بدن ما هزاران آسیب کوچک به DNA وارد می‌شود و بیشتر آن‌ها تعمیر می‌شوند. اما گاهی جهشی تعمیر نمی‌شود و به سلول‌های بعدی منتقل می‌شود. اگر جهش در ژن‌های گاز (انکوژن‌ها) یا ترمز (ژن‌های سرکوبگر تومور مثل p53 و BRCA) رخ دهد، کنترل تقسیم سلول به هم می‌ریزد.
- جهش‌های اکتسابی: در طول زندگی و در اثر سیگار، اشعه ماوراء بنفش، برخی ویروس‌ها، مواد شیمیایی یا صرفاً اشتباه تصادفی هنگام تقسیم سلول ایجاد می‌شوند. بیشتر سرطان‌ها از این نوع‌اند.
- جهش‌های ارثی: از پدر یا مادر به ارث می‌رسند و در همه سلول‌های بدن وجود دارند. حدود ۵ تا ۱۰ درصد سرطان‌ها به این جهش‌ها مربوط‌اند.
مراحل تبدیل سلول سالم به سرطانی
یک جهش به‌تنهایی معمولاً سرطان ایجاد نمی‌کند. سلول باید چند جهش پشت سر هم جمع کند تا کاملاً سرطانی شود؛ به همین دلیل سرطان بیشتر در سنین بالاتر دیده می‌شود. مثلاً در روده بزرگ، ابتدا پولیپ کوچک خوش‌خیمی تشکیل می‌شود، سپس با جهش‌های بعدی بزرگ‌تر و غیرطبیعی‌تر می‌شود و پس از حدود ۱۰ سال ممکن است به سرطان تبدیل شود. به همین دلیل برداشتن پولیپ در کولونوسکوپی از سرطان پیشگیری می‌کند.
- شروع: آسیب اولیه DNA در یک سلول.
- پیشرفت: تکثیر سلول جهش‌یافته و ایجاد ضایعه پیش‌سرطانی مثل دیسپلازی.
- تهاجم: سلول‌ها از لایه پایه عبور می‌کنند و به بافت اطراف حمله می‌کنند.
- انتشار: ورود به رگ خونی یا لنفاوی و ایجاد تومور در عضو دیگر که به آن متاستاز می‌گویند.
ویژگی‌های سلول سرطانی
سلول سرطانی چند ویژگی مشترک دارد: بدون پیام رشد تقسیم می‌شود، به سیگنال‌های توقف بی‌اعتناست، نمی‌میرد، برای خودش رگ خونی جدید می‌سازد، از دید سیستم ایمنی پنهان می‌شود و می‌تواند به بافت‌های دیگر نفوذ کند. درمان‌های جدید مثل درمان هدفمند و ایمونوتراپی دقیقاً روی همین ویژگی‌ها کار می‌کنند.
سیستم ایمنی بدن هر روز تعداد زیادی سلول غیرطبیعی را پیدا و نابود می‌کند. سرطان زمانی ایجاد می‌شود که سلول‌های جهش‌یافته بتوانند از این نظارت فرار کنند. ضعف ایمنی، مثلاً در افرادی که داروی سرکوب ایمنی مصرف می‌کنند، خطر برخی سرطان‌ها را بالا می‌برد.
آیا می‌توان جلوی این فرایند را گرفت؟
نمی‌توان همه جهش‌ها را متوقف کرد، اما می‌توان تعداد آن‌ها را کم کرد و ضایعات پیش‌سرطانی را زود پیدا کرد. ترک دخانیات، محافظت از پوست در برابر آفتاب، واکسن HPV و هپاتیت B، وزن مناسب، فعالیت بدنی و غربالگری‌هایی مثل پاپ اسمیر، ماموگرافی و کولونوسکوپی همگی مؤثرند. برای دیدن فهرست پزشکانی که غربالگری و تشخیص سرطان انجام می‌دهند، صفحه‌های بهترین فوق‌تخصص غربالگری و پیشگیری از سرطان در سعادت آباد تهران و لیست دکتر غربالگری و پیشگیری از سرطان در کرج را ببینید.
پرسش‌های رایج
آیا استرس باعث سرطان می‌شود؟
شواهدی وجود ندارد که استرس به‌تنهایی مستقیماً سرطان ایجاد کند، اما استرس مزمن می‌تواند به عادت‌های پرخطری مثل سیگار و پرخوری منجر شود.
آیا ضربه خوردن باعث سرطان می‌شود؟
خیر؛ ضربه سرطان ایجاد نمی‌کند، هرچند گاهی پس از ضربه، توده‌ای که از قبل وجود داشته تازه دیده می‌شود.
چرا سرطان در افراد جوان هم دیده می‌شود؟
در جوانان معمولاً جهش‌های ارثی یا عوامل خاص نقش دارند، و برخی سرطان‌ها مثل لوسمی و تومورهای بیضه در سنین پایین شایع‌ترند.
جمع‌بندی
سرطان حاصل جمع شدن چند جهش ژنی در یک سلول است که باعث می‌شود سلول بی‌وقفه تقسیم شود، نمیرد و به بافت‌های دیگر حمله کند. این فرایند معمولاً سال‌ها طول می‌کشد و همین فرصت خوبی برای پیشگیری و کشف زودهنگام است. برای آشنایی با انواع، علائم و درمان، راهنمای جامع سرطان را بخوانید.
معرفی پزشکان تشخیص و درمان عمومی سرطان (انکولوژی) در شهرهای مختلف
- لیست بهترین متخصصان انکولوژی برای تشخیص و درمان عمومی سرطان (انکولوژی) در رشت
- بهترین دکترهای تشخیص و درمان عمومی سرطان (انکولوژی) ظفر تهران
- لیست دکتر تشخیص و درمان عمومی سرطان (انکولوژی) پاسداران تهران
- بهترین فوق‌تخصص تشخیص و درمان عمومی سرطان (انکولوژی) در بوشهر
- بهترین دکتر تشخیص و درمان عمومی سرطان (انکولوژی) در کرج
- لیست دکتر تشخیص و درمان عمومی سرطان (انکولوژی) اقدسیه تهران
- بهترین دکترهای تشخیص و درمان عمومی سرطان (انکولوژی) ستارخان تهران
- بهترین دکترهای تشخیص و درمان عمومی سرطان (انکولوژی) ونک تهران
آشنایی با پزشکان این حوزه
فهرست‌های مرتبط دیگر
مطالب مرتبط
- سرطان چیست؟ راهنمای جامع علائم، تشخیص، انواع و درمان سرطان به زبان ساده
- قابل درمان‌ترین و کشنده‌ترین سرطان‌ها کدام‌اند؟ کدام سرطان قابل درمان نیست
- کاهش وزن، خستگی و ریزش مو؛ چه زمانی نشانه سرطان است؟
- فرق تومور خوش‌خیم و بدخیم چیست؟ آیا هر توده‌ای سرطان است؟
- علائم هشداردهنده سرطان؛ از کجا بفهمیم سرطان داریم؟
- عود سرطان چیست؟ علائم برگشت سرطان و برنامه پیگیری بعد از درمان
برای دیدن همه فهرست‌ها و مطالب این موضوع به بخش همه مطالب تشخیص و درمان عمومی سرطان (انکولوژی)، همه مطالب غربالگری و پیشگیری از سرطان و همه مطالب مشاوره ژنتیک سرطان سر بزنید.
این مطلب برای آگاهی عمومی نوشته شده و جای معاینه، تشخیص و تصمیم درمانی پزشک معالج را نمی‌گیرد.