سرطان مغز استخوان چیست؟ راهنمای کامل انواع، علائم، تشخیص و درمان

مغز استخوان کارخانه تولید خون بدن است و گلبول‌های قرمز، گلبول‌های سفید و پلاکت‌ها در آن ساخته می‌شوند. وقتی سلول‌های سازنده خون در مغز استخوان دچار جهش شوند و بی‌رویه تکثیر شوند، سرطان مغز استخوان ایجاد می‌شود. این اصطلاح در زبان عامه چند بیماری مختلف را در بر می‌گیرد: لوسمی‌ها، مولتیپل میلوما، سندرم‌های میلودیسپلاستیک و نئوپلاسم‌های میلوپرولیفراتیو. در این راهنما تفاوت این بیماری‌ها، علائم، روش‌های تشخیص و درمان آن‌ها را به زبان ساده توضیح داده‌ایم.

مغز استخوان چیست و چه کاری انجام می‌دهد؟

مغز استخوان بافت نرم و اسفنجی داخل استخوان‌هاست. در بزرگسالان، بیشترین مغز استخوان فعال در استخوان لگن، جناغ سینه، مهره‌ها و دنده‌ها قرار دارد. سلول‌های بنیادی خون‌ساز در این بافت هر روز میلیاردها سلول خونی تازه می‌سازند. گلبول‌های قرمز اکسیژن را حمل می‌کنند، گلبول‌های سفید با عفونت می‌جنگند و پلاکت‌ها جلوی خونریزی را می‌گیرند.

وقتی سلول‌های سرطانی در مغز استخوان زیاد شوند، جا را برای سلول‌های سالم تنگ می‌کنند. نتیجه آن کم‌خونی، عفونت‌های مکرر و خونریزی است؛ یعنی همان علائمی که در بیشتر سرطان‌های مغز استخوان دیده می‌شود.

انواع سرطان مغز استخوان

لوسمی‌ها (سرطان خون)

لوسمی از گلبول‌های سفید نابالغ در مغز استخوان شروع می‌شود و سپس وارد خون می‌شود. چهار نوع اصلی آن AML، ALL، CML و CLL هستند. در راهنمای کامل سرطان خون همه انواع را توضیح داده‌ایم.

مولتیپل میلوما

سرطان پلاسماسل‌ها، یعنی سلول‌های سازنده آنتی‌بادی، است و بیشتر در افراد بالای ۶۰ سال دیده می‌شود. درد استخوان، شکستگی، کم‌خونی و مشکل کلیه از علائم آن است. جزئیات را در مولتیپل میلوما چیست بخوانید.

سندرم میلودیسپلاستیک (MDS)

در این بیماری مغز استخوان سلول‌های معیوب می‌سازد و کم‌خونی مزمن ایجاد می‌شود. گاهی به لوسمی حاد تبدیل می‌شود؛ توضیح کامل در سندرم میلودیسپلاستیک.

نئوپلاسم‌های میلوپرولیفراتیو

در این گروه، مغز استخوان یک نوع سلول را بیش از حد می‌سازد: پلی‌سیتمی ورا (گلبول قرمز زیاد)، ترومبوسیتمی اساسی (پلاکت زیاد) و میلوفیبروز. این بیماری‌ها معمولاً آهسته پیش می‌روند و با دارو کنترل می‌شوند.

علائم سرطان مغز استخوان

• خستگی، ضعف و رنگ‌پریدگی به دلیل کم‌خونی.
• عفونت‌های مکرر یا تب‌هایی که دیر خوب می‌شوند.
• کبودی آسان، خون‌دماغ، خونریزی لثه یا لکه‌های ریز قرمز روی پوست.
• درد استخوان، به‌ویژه در کمر، لگن و دنده‌ها.
• کاهش وزن بی‌دلیل و تعریق شبانه.
• احساس پری شکم به دلیل بزرگی طحال.
• تشنگی، یبوست و گیجی به دلیل بالا رفتن کلسیم خون در میلوما.

این علائم اختصاصی نیستند و بیشتر وقت‌ها علت ساده‌تری دارند. اما اگر آزمایش خون شمارش غیرطبیعی سلول‌ها را نشان داد، باید بررسی بیشتری انجام شود. درباره نشانه‌های سرطان در آزمایش خون در علائم سرطان خون در CBC نوشته‌ایم.

عوامل خطر

• افزایش سن؛ بیشتر این بیماری‌ها بعد از ۶۰ سالگی شایع‌ترند.
• سابقه شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی برای سرطان دیگر.
• تماس طولانی با بنزن و برخی مواد شیمیایی صنعتی و آفت‌کش‌ها.
• سیگار.
• برخی بیماری‌های ژنتیکی مثل سندرم داون.
• وجود MGUS، یعنی پروتئین غیرطبیعی خون بدون علامت، برای میلوما.

تشخیص سرطان مغز استخوان

تشخیص معمولاً با یک آزمایش CBC غیرطبیعی شروع می‌شود. سپس لام خون محیطی توسط متخصص بررسی می‌شود. تشخیص قطعی بیشتر سرطان‌های مغز استخوان با آسپیراسیون و بیوپسی مغز استخوان است که روش انجام آن را در نمونه‌برداری مغز استخوان توضیح داده‌ایم. آزمایش‌های تکمیلی مثل فلوسیتومتری، بررسی کروموزوم‌ها و آزمایش‌های مولکولی نوع دقیق بیماری و میزان خطر آن را مشخص می‌کنند.

برای میلوما، الکتروفورز پروتئین سرم و ادرار، زنجیره سبک آزاد و تصویربرداری استخوان‌ها هم لازم است.

درمان سرطان مغز استخوان

• شیمی‌درمانی: پایه درمان لوسمی‌های حاد و برخی موارد MDS.
• درمان هدفمند: مثل مهارکننده‌های تیروزین کیناز در CML که بیماری را سال‌ها کنترل می‌کنند.
• ایمونوتراپی و آنتی‌بادی‌ها: در میلوما و برخی لوسمی‌ها.
• پیوند مغز استخوان: برای بیماران پرخطر یا عودکرده؛ بخوانید: پیوند مغز استخوان.
• درمان‌های حمایتی: تزریق خون و پلاکت، آنتی‌بیوتیک و داروهای تقویت استخوان.

انتخاب درمان به نوع بیماری، سن، وضعیت عمومی و ویژگی‌های ژنتیکی سلول‌های سرطانی بستگی دارد. درمان توسط فوق تخصص خون و سرطان انجام می‌شود و فهرست این پزشکان در شهرهای مختلف را در صفحه‌هایی مانند بهترین فوق‌تخصص سرطان مغز استخوان در ونک تهران و بهترین دکترهای سرطان مغز استخوان پاسداران تهران و لیست دکتر پیوند مغز استخوان شریعتی تهران و لیست بهترین متخصصان انکولوژی برای پیوند مغز استخوان در بندرعباس می‌توانید ببینید.

پیش‌آگهی و زندگی با بیماری

پیش‌آگهی سرطان‌های مغز استخوان بسیار متفاوت است. بسیاری از بیماران CML با یک قرص روزانه عمر نزدیک به طبیعی دارند. مولتیپل میلوما هنوز معمولاً علاج قطعی ندارد، اما با داروهای جدید بسیاری از بیماران سال‌ها با کیفیت خوب زندگی می‌کنند. در لوسمی‌های حاد، شانس بهبودی به سن و ژنتیک بیماری وابسته است و در کودکان بسیار بالاست.

در دوران درمان، پیشگیری از عفونت، تغذیه مناسب و پیگیری منظم آزمایش‌ها اهمیت زیادی دارد. حمایت خانواده و در صورت نیاز مشاوره روان‌شناسی هم به بیمار کمک می‌کند تا دوره درمان را بهتر پشت سر بگذارد.

پرسش‌های رایج

جمع‌بندی

سرطان مغز استخوان نام عمومی چند بیماری است: لوسمی‌ها، مولتیپل میلوما، MDS و نئوپلاسم‌های میلوپرولیفراتیو. خستگی، عفونت مکرر، کبودی و درد استخوان از علائم آن‌هاست. تشخیص با آزمایش خون و نمونه‌برداری مغز استخوان انجام می‌شود و درمان شامل شیمی‌درمانی، درمان هدفمند، ایمونوتراپی و پیوند مغز استخوان است.

برای دیدن همه فهرست‌ها و مطالب این موضوع به بخش همه مطالب سرطان مغز استخوان، همه مطالب مولتیپل میلوما و همه مطالب پیوند مغز استخوان سر بزنید.

این مطلب برای آگاهی عمومی نوشته شده و جای معاینه، تشخیص و تصمیم درمانی پزشک معالج را نمی‌گیرد.